آیین مهرگان
مژده یارا که مهرگان آمد
جشن پیوند عاشقان آمد
فصل احساس های آبی شد
عید دل های مهربان آمد
مهرگان است روز مهر و امید
روز لبخند دختر خورشید
روز روشن روان بهروزی
روزگار جوانی جاوید
مهرگان است، روز بیداری
روز آگاهی است و هشیاری
روز اندیشه های بالنده
روز افکار جاودان جاری
مهر (میثره) ایزدی صاحب نام و از بزرگ ترین ایزدان مورد ستایش در تاریخ بسیاری از کشورهای گوناگون در دوره های مختلف بوده است. پرستش او در غرب تا شمال انگلستان و در شرق تا هند گسترش و رواج داشته است. پرستش مهر از هزاران سال پیش شروع شده و کیش مهرپرستی یا میترائیسم را پدید آورده است. مهر هنوز مورد احترام زردشتیان است.
"در هند باستان این خدا که نام او به صورت میتره "دوستی" یا "پیمان" ظاهر می گردد، معمولاً همراه با خدای دیگری به نام ورونه "سخن راست"، به صورت ترکیب "میتره " ورونه"، به یاری خوانده می شد. این دو غالباً با عباراتی خاص انسان توصیف می گردند، و هر دو با هم بر گردونه درخشان خود که ساز و برگش همچون گردونه های زمینی است، سوار هستند و در اقامتگاهی زرین که هزار ستون و هزار در دارد، اقامت دارند. اما علیرغم این تصویر پردازی، هیچ افسانه و اسطوره ای درباره آنان ذکر نکرده اند. تصویر پردازی ها فقط برای ترسیم خصوصیت این دو شخصیت به کار رفته است." ( شناخت اساطیر ایران - جان هینلز)
مهر یا میترا، ایزد عهد و پیمان، و فروغ و روشنایی، و پاکی و صفا در ایران باستان بود و او را فرشته مهر و دوستی و درست پیمانی، و مظهر فروغ و روشنایی می شمردند، و بنا بر باور ایرانیان باستان "مهر" واسطه ای بود میان پرتو های این جهانی و فروغ ازلی و ابدی جاودان، یا به بیان دیگر پیکی بود میان آفریدگار بزرگ- اهورامزدا- و آفریدگان. از آن جا که مهر مظهر روشنایی و نور بود، به تدریج در بر گیرنده مفهوم خورشید نیز شد و معنایی معادل معنی خورشید یا مهرشید یافت. افزون بر این مفاهیم، مهر نماینده جنگاوری و دلاوری در حمایت و پاسداری از صلح و صفا، و آرامش و رامش، و دوستی و مودت، و درست پیمانی و نیک عهدی هم به شمار می رفت و ایزد پاسبان مودت و محبت بود. به دلیل اهمیت خاص مهر، در ایران باستان، مجموعه ای از سرودهای مخصوص ستایش مهر سروده شد، و یکی از یشت ها به نام مهر، "مهریشت" نام گرفته و مخصوصی ستایش و تکریم مهر است و در آن سرودهای زیبای فراوانی در ستایش و تقدیس مهر آمده است. این سرودها را متعلق با تاریخی در حدود 450 پیش از میلاد می دانند، اگر چه مضامبن آن مربوط به دورانی بسیار قدیمی تر از این تاریخ است.
مهر به صورت فرمانروایی کیهانی توصیف شده که بر قرار کننده نظم در جهان آدمیان و خدایان است، زیرا درست پیمانی و راست گویی اساس تمام زندگی نظام یافته در جهان و در جامعه است، و با مراعات پیمان مردمان با هم پیوستگی می یابند، و دروغ مغلوب می گردد، و اجرای معتقدانه وظیفه های آیینی سبب می شود که امور جریان طبیعی و سالم خود را طی کنند و خورشید بتابد و باران ببارد.
نگهبانی کشتزارهای سرسبز و گسترده، پاسبانی مردم، بخشش رامش و آرامش و آسایش به سرزمین ایران، از دیگر وظیفه های مهم ایزد مهر بوده است.
مهر ایزدی است دارای هزار چشم و دو هزار گوش و ده هزار پاسبان؛ ظاهراً این چشم ها و گوش ها هر کدام فرشته ای بوده اند، برگماشته از طرف ایزد مهر. جایگاه مهر بر بالای کوه هرا( البرز) بوده است، در کاخی که آن را آفریدگار برایش ساخته است، بر بلندایی که در آن جا نه روز است و نه شب، نه تاریکی و نه باد سرد، نه بیماری و نه ناخوشی، نه پلیدی و پلشتی، و نه آلودگی:
"نه شب وجود دارد و نه تاریکی، نه باد سرد و نه باد گرم، نه بیماری مرگ آور، و نه پلیدیی که دیوان آن ها را آفریده اند."( مهریشت)
و آن جا رامشگاهی به پهنای همه زمین است، یعنی که مهر در هر کجا حاضر است و بر بد و نیک جهان ناظر. او سروشی است همیشه بیدار و هشیار، و دشمن دیو خواب است، و بر گردونه چهار اسبه خویش که چهار اسب سفید نامیرا آن را می کشند و نعل آن ها از زر و سیم است، به پیش می رود و از خاور به سوی باختر می شتابد:
"او نخستین خدای مینوی است که پیشاپیش خورشید نامیرای تیزاسب به سراسر هرا می رسد ... نخستین خدایی است که قله های زیبای زرگون را فرا می گیرد، و از آنجا این نیرومندترین خدایان بر سراسر زمینی که ایرانیان در آن جایگزین هستند، نظارت می کند."( مهر یشت)
فرّ کیانی از همرهان همیشگی مهر بوده است و از دوران باستان آتشکده خرداد مهر به نام او نامیده می شده است.
آیین پرستش مهر، در همان دوران باستان ، از ایران به آسیای صغیر و بابل رفت، و سپس توسط رومیان به اروپا راه یافت و در آنجا گسترش یافت و در آیین مسیحیت آمیخت و بسیاری از مراسم خود را به مسیحیت منتقل کرد.
هفتمین ماه سال -مهرماه- و شانزدهمین روز هر ماه -مهر روز- به این ایزد اختصاص داشت و وقف ستایش و تکریم او بود. و مهر روز در مهرماه، سرآغاز جشن مهرگان بود که یکی از مهم ترین جشن های باستانی ایران و پس از نوروز مهم ترین جشن باستانی و آیینی ایران قدیم بود. جشن مهرگان به مدت پنج روز- از شانزدهم مهر تا بیست و یکم مهرماه- طی مراسم خاصی برگزار می شده است. البته تاریخ دقیق این مراسم، مطابق با تقویم های جدید خورشیدی، از دهم مهر ماه تا پانزدهم مهرماه است، زیرا ماه های باستانی ایرانیان سی روزه بوده و در نتیجه شانزدهم مهر ماه، صد و نود و ششمین روز سال می شده، و صد و نود و ششمین روز سال، مطابق تقویم فعلی، دهم مهر ماه می شود. پس جشن مهرگان در دوران ما، مطابق با روزهای دهم تا پانزدهم مهر ماه است.
در دوران باستان، روز شانزدهم مهر موسوم به مهرگان کوچک، و روز بیست و یکم (رام روز) موسوم به مهرگان بزرگ بوده است.
مطابق متن بندهش، مشی و مشیانه در این روز تولد یافتند. و بر طبق عقیده ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه، در این روز کاوه بر ضحاک بیور اسب خروج کرد و فریدون را به شاهی برداشت. توضیح آثار الباقیه ابوریحان بیرونی از مهرگان مبسوط و خواندنی است و در آن چنین می خوانیم:
ادامه مطلب
